İbrahimî Dinânî: Sebzevârî Söyleşileri (7): Kaza ve Kader

Lâricanî: Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla.

Cem kadehinin sırrına ancak o zaman bakabilirsin,

Meyhane toprağını gözüne sürme edebildiğinde.

Meyhane kapısında dilenmek ne tuhaf bir iksirdir;

Bu işi yapabilirsen toprağı altına çevirebilirsin.

Sevgili seyirciler, değerli dostlar ve Marifet programının her zamanki içten yol arkadaşları, hepinizi selamlıyorum. Hacı Molla Hâdî Sebzevârî’nin düşünce bahçesindeyiz ve üstadın düşüncelerinden yararlanıyoruz. Sebzevârî’nin şiir ve edebiyatta, hatta musikide de güçlü bir birikimi bulunduğunu, bize kıymetli bir divan bıraktığını söylemiştik. Bugün divanından elli dokuzuncu gazeli seçtik; üstadın yorumlarından yararlanacağız. Müsaade ederseniz birkaç beyit okuyayım?

Dinanî: Teşekkür ederim.

Lâricanî:

Kaza eli ömürlerin ipini eğirince,

Kader kalemi onun koparılmasını yazdı.

Ezel hükmünden ne genç kurtuldu ne yaşlı,

Ecel tuzağından ne güzel kaçtı ne çirkin.

Bu tarlaya kim hangi tohumu saçtıysa,

Elbet ektiğinin ürününü biçmek zorundadır.

Bugün şarap küpünün dibinde sarhoşsun;

Yarın küpün tepesinde bir kerpiç olacaksın.

Dinanî: Evet, Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla. Çeşitlilik olsun diye Hacı Molla Hâdî Sebzevârî’nin şiir divanına da uğramanız iyi oldu. Defalarca söylediğimiz gibi Sebzevârî, ilâhî hikmet sahibi bir filozof ve hakîmdir; eserlerinin çoğu da hikmet üzerinedir. Fakat aynı zamanda güçlü bir şiir zevkine sahiptir. Bugün getirdiğiniz divanda akıcı ve tatlı Farsça gazelleri vardır; güzel bir gazel seçmişsiniz. Gazelleri akıcı, âşıkane ve güzel olmakla birlikte hikmetlidir de. Az önce okuduğunuz birkaç beyitte, bu gazelde çok güç bir felsefî meseleyi ele alıyor: kaza ve kader meselesini.

Lâricanî: Ezelî hüküm.

Dinanî: Evet; ezel, ezel olmayan ve ebediyet; kaza ve kader yahut cebir ve irade... Burada bütün bu tabirler gündeme gelebilir. Herkesin bir biçimde karşı karşıya kaldığı, kaza-kader yahut cebir-irade meselesinden hemen hiç kimsenin kaçamadığı böylesine ağır bir konuyu Farsça şiir diliyle ne kadar güzel anlatmış. Diyor ki kaza eli ömürleri -”a’mâr”, ömürler demektir- eğirdi; varlıkların, özellikle de insanların ömürlerini. Yani ezelî kazada, ezel âleminde henüz âlem ve insan yokken, mutlak ilâhî ilimde, her şeyin kendisine göre var olduğu o mutlak ilâhî bilgide bunlar belirlenmiştir. Yaratılıştan ve âlemin başlangıcından önce -biz dindarlar “yaratılış” deriz, dindar olmayanlar “âlemin ortaya çıkışı” der- sonuçta âlemin bir başlangıcı vardır; bir şekilde ortaya çıkmıştır. Bunun nasıl olduğu tartışmalıdır. Tabiatçılar başka türlü konuşur, dehrîler başka türlü, ilâhiyatçılar ve müminler başka türlü. Müminler, ilâhî yaratma eliyle gerçekleşen halktan, yaratılıştan söz ederler. Bazılarıysa bir şeyin tesadüfen ortaya çıktığını söyler ama bu ortaya çıkışın nasıl olduğunu açıklayamaz. Hiçbir şey yokken bir şeyin ortaya çıkması meselesi gerçekten güçtür. Müminler, şeriata bağlı olanlar ve ilâhiyatçılar [müteellihler] için mesele daha kolaydır; çünkü Allah ezelîdir. Allah sonradan ortaya çıkmış değildir, daima vardır. Fakat Allah hikmeti ve iradesi gereği -buradaki “an”ın zorunlu olarak zamansal bir an olması gerekmez; biz öyle söylüyoruz- sermedî, dehrî yahut zamansal düzlemde varlığı yaratmıştır. İlâhiyatçı açıklama budur. Buna karşılık ilâhiyatçı olmayan, Allah’a, Allah’ın ezeliyetine ve mutlak ilmine inanmayan kimselerin âlemin ortaya çıkışına dair bir açıklaması yoktur. Sonunda “muazzam bir patlama oldu” derler: Big Bang, büyük patlama. Peki ne patladı? Yokluk mu patladı, yoksa bir şey mi? Elbette bir şey patladı. O şey nasıl ortaya çıktı? Bunu açıklamıyorlar; sorun, cevap vermiyorlar.

Lâricanî: “Ey bütün varlık kendisinden zuhur eden...”

Dinanî: Bizim işimiz daha rahat; “Hak’tan” diyoruz. Hak da daima vardı. Bizim cevabımız bu.

Lâricanî: “Zayıf toprak ve sen...”

Dinanî: Allah’ın önceden ve mutlak olan ilmine inanmayan, son teori olarak Big Bang’e sarılıp “bir patlama oldu” diyen kişiye soruyoruz: Patlayan şey neydi ve nereden geldi? Buna cevap veremiyor.

Lâricanî: Nasıl patladı?

Dinanî: Hayır, şimdilik nasıl patladığını da sormuyorum. “İç basıncı vardı; çok yoğun olduğu için içeride bir basınç oluştu ve patladı” diyorlar. Peki o şeyin kendisi neydi? Buna niçin dikkat etmiyorlar? Patlayan şey yokluk muydu? Bunu açıklayamıyorlar, “bilmiyoruz” diyorlar. Şimdi bu tartışmaya girmeyelim. Hacı ilâhiyatçı olduğu için ilâhî kazanın, sonradan ortaya çıkmamış ve daima var olan Allah’ın mutlak ilmi olduğunu söylüyor. İşte o ilim ömürleri belirledi.

Lâricanî: Eğirdi.

Dinanî: Aslında bu...

Lâricanî: “Eğirdi.”

Dinanî: “Eğirdi” ve “yoğurdu.” Evet. Kur’ân-ı Kerîm’de “Her şeyin bir eceli vardır” denir; yani ömürler belirlenmiştir.

Lâricanî: “Belirlenmiş bir ecel tamamlanıncaya kadar.”

Dinanî: “Her şeyin bir eceli vardır” ifadesi de vardır. Şimdi ömürler belirlendiğinde bu kaza idi; kaza ömrü belirledi. Ama bir zaman gelir, o ömür kesilir. Varlıkların ömrü ebedî midir, sona mı erer?

Lâricanî: Sona erer.

Dinanî: Sona ermeyen hangi varlık var? Cansız, bitki, hayvan, insan, yeryüzü, galaksi; her şey. Her varlığın vakti, ömür süresi bir gün tamamlanır. Hacı bunu kadere nispet ediyor. Şiir ne kadar da zarif! Kaza, ilâhî hükümle ne kadar süre var olacağınızı belirleyen uzanımı tayin eder. Ama kader... “Kaza ve kader” kelimelerinin kendisine bakalım; biraz da sözlük ilminden yararlanalım. Herkes “kaza ve kader” sözünü bilir, anlamını da aşağı yukarı bilir: ilâhî kaza ve kader. Kaza ne demek, kader ne demek? Kelime anlamını söylüyorum. Kaza, hüküm vermekten gelir; hükümdür. Kimin hükmü? Allah’ın, yani ezelî hükmün. Kader nedir? Kader, ölçüdür.

Lâricanî: Miktarı.

Dinanî: Miktar. Allah’ın hükmünün her varlık açısından bir ölçüsü var mıdır, yok mudur? Bir soru daha: Varlık âlemindeki mevcutların ölçüsü var mıdır, ölçüsüz müdür? Bu âlemde ölçüsüz hangi varlığı tanıyorsunuz?

Lâricanî: Her varlığın bir ölçüsü vardır.

Dinanî: İşte bu kadar. Her varlığın bir ölçüsü vardır.

Lâricanî: “Her şeye yaratılışını verdi.” (Tâhâ 20/50)

Dinanî: Ölçüsü olmayan tek varlık kimdir? Allah, Hak Teâlâ. Hak Teâlâ mevcuttur ama bir ölçüsü yoktur. Hak Teâlâ’nın varlığının ölçüsünü kim tayin edebilir? Zaten bunu tayin edecek kim olabilir? Öyleyse bu âlemde ilâhî kazadan -Hakk’ın varlığı, Hak Teâlâ’nın sonsuz varlığıdır- var olan küçük büyük her şeyin, galaksinin, yeryüzünün ve bütün varlıkların bir ölçüsü vardır. Bu ölçü de iki yönden ele alınabilir: mekânsal ve zamansal ölçü; cismânî, niceliksel ölçü. Sonsuz bir cisim var mıdır, yoksa her cismin bir miktarı mı vardır? Sonsuz cisim yoktur; her cismin bir miktarı vardır. O hâlde kütlesi olan her cismânî varlık uzayda mıdır, uzayın dışında mı?

Lâricanî: Uzaydadır.

Dinanî: Belirli bir uzayda mı, belirsiz bir uzayda mı?

Lâricanî: Belirli.

Dinanî: Öyleyse takdir edilmiştir, ölçülüdür. Bu cisim bir zaman içinde midir, zaman dışında mı?

Lâricanî: Zaman içindedir.

Dinanî: Belirli bir zamanda mı, belirsiz bir zamanda mı?

Lâricanî: Belirli.

Dinanî: Öyleyse o da takdir edilmiştir. Dikkat edin: Her cisim hem kendi başına sınırlıdır hem belirli bir mekâna hem de belirli bir zamana sahiptir. Kaderi bu şekilde açıklıyor. Kaza “var ol” diye hükmeder, kader de ölçüsünü belirler. Bu beyitte kaza ve kaderin rolünü ne kadar güzel anlatmış. Kaza varlık hükmüdür; kader ise ne kadar var olacağını belirler. Artık kaza ve kader kelimelerinin anlamını gördük.

Lâricanî: Burada “eğirmek” ve “koparmak” fiillerini kullanıyor.

Dinanî: Şiiri okuyun.

Lâricanî: “Kaza eli ömürlerin ipini eğirince...” Buradaki “ömürler” ne demek?

Dinanî: İpi eğirdi; evet.

Lâricanî: “Kader kalemi onun koparılmasını yazdı.” Yani çözülmesini.

Dinanî: Ömrün eğrilmesi demek; eğirmek, her varlığa bir süre vermek demektir. “Eğirdi”, onun ipini ve süresini belirledi demektir.

Lâricanî: “Belirlenmiş bir ecel tamamlanıncaya kadar.”

Dinanî: Evet. Bu hüküm, yani kaza, “Sen var ol, sen de var ol” dedi; eğirme buydu. Yoğurmak, eğirmek ve varlığa getirmek aynı anlam çevresindedir: “Var ol.” Kaza “var ol” dediğinde kader ne yapar? Ölçüsünü belirler.

Lâricanî:

Ezel hükmünden ne genç kurtuldu ne yaşlı,

Ecel tuzağından ne güzel kaçtı ne çirkin.

Dinanî: Ecel, süre demektir. “Ecel” denince insanlar çoğu kez ölümü anlar; “eceli geldi” demek ölümü geldi demektir. Bu da doğrudur. Peki ölüme niçin ecel diyoruz? Çünkü süre tamamlanır. Ecel aslında müddettir; ölüm denmesinin sebebi o müddetin bitmesidir. Öyleyse her varlığın -çirkin, güzel, büyük, küçük, yeryüzünde veya başka yerde- bir eceli, bir müddeti vardır ve bu müddet sona erer. İşte kader budur, ölçüdür. Varlık âleminde ölçüsüz bir mevcut yoktur. Mekânsal, zamansal ve niceliksel ölçüler vardır; bu ölçü tamamlandığında o varlığın süresi de biter. Hak Teâlâ dışında sermedî ve ebedî bir mevcut yoktur. Bütün varlıklar hâdistir ve belirli bir süre yaşarlar; ecelleri vardır: “Her şeyin bir eceli vardır.”

Lâricanî: Üstad, şimdi asıl soru şu: O kaza hükmünde, yani ezelî hükümde birine güzellik, birine çirkinlik; birine mesela iyi ve bilgece bir gelecek, bir başkasına kötü bir gelecek yazılıyor. Bunları da o kaza hükmünün içinde mi görmeliyiz?

Dinanî: Elbette. Kazada her şey belirlenmiştir. Fakat burada çok büyük bir “ama” var. Buna dikkat edin; dinleyici ve seyircilerimiz de özellikle dikkat etsin, çok ince bir mesele. Kaza bu kadar katı görünür -Demavend Dağı Demavend’dir, deniz denizdir- ama insan söz konusu olduğunda ilâhî kaza ona irade verir. Bu noktaya dikkat edin, çok önemlidir.

Lâricanî: İlâhî kazanın içinde insana irade veriliyor.

Dinanî: Veriliyor mu, verilmiyor mu? İlâhî kazada bana ve size insan olarak irade verilmişse ben irade sahibi miyim, değil miyim? “Benim iradem yok” diyebilir miyim? Hayır. Siz, ilâhî kazada benim ne olacağımın bilinmediğini mi söylemek istiyorsunuz?

Lâricanî: Hayır; fakat oradaki iraden sınırlı değil mi?

Dinanî: Kendi fiilin ölçüsünde irade sahibi misin, değil misin? Âlemi altüst edecek kadar sınırsız bir kudret mi istiyorsun?

Lâricanî: Hayır; sınırlı bir irade.

Dinanî: Hayatının sınırları içinde iraden var mı, yok mu?

Lâricanî: Var, kapasitem ölçüsünde.

Dinanî: Hayır, ben daha ileri gidiyorum: İraden sınırsızdır. Âlemi altüst etmek isteyebilirsin; gücün yetiyorsa yap! İraden iradedir, ama kudretin sınırsız değildir. Dikkat et: Sınırsız irade mi istiyorsun, sınırsız güç mü? Burada ikisini karıştırma; mesele hassastır. İraden sınırsızdır; kimse senin iç iradeni sınırlayamaz. Peki sınırsız kudret de mi istiyorsun? Şu anda her şeyi isteyebilirsin; âlemi bayındır bir gül bahçesine çevirmeyi de isteyebilirsin, yok etmeyi de. Âlemi yok etmeyi isteme iraden vardır; ama bunu yapacak gücün var mı?

Lâricanî: Hayır.

Dinanî: İrade ile güç aynı şey değildir. Allah size sonsuz kudret vermemiştir; hiç kimseye vermemiştir. Ama irade nedir? Sana irade verilmiş mi, verilmemiş mi? İrade sahibi olduğundan kuşkun var mı? Şu anda istediğin her şeyi isteyebilir ve “Ben özgürüm” diyebilirsin. Özgürlüğünü kim elinden aldı? Fiil düzleminde değil; yine fiilden söz etme. Fiilde sınırlısın, kudretin sınırlıdır, engeller vardır. Fakat iç dünyandaki iradeni kim sınırlayabilir? Herhangi bir güç iç iradeni sınırlayabilir mi? Hayır. Bu bakımdan mutlak olarak irade sahibisin. Bundan hoşlanmıyorsan baştan irade verilmemesini iste! Demek ki Allah irade vermiştir. Bu çok ince bir meseledir.

Lâricanî: Hâfız’ın şu sözü de bunu anlatmıyor mu:

Verilene razı ol, kaşındaki düğümü çöz;

Çünkü bana da sana da ihtiyar kapısını açmadılar.

Dinanî: Yani Hakk’ın mutlak ihtiyarı bize açılmamıştır. Evet; kendi iraden sende.

Lâricanî: “Verilene razı ol” demesi, kendi imkân ve gücüne razı olmak demek.

Dinanî: Evet, kendi imkânlarına. “İhtiyar kapısı açılmadı” demek, Hak Teâlâ’nın mutlak ihtiyarının sana verilmediği demektir. Hâfız “Benim iradem yok, ben özgür değilim” demek istemiyor. Ben Hâfız’dan böyle bir şey anlamıyorum. Söylediği şu: Aklını kullan. Mesela tenin siyah ya da beyaz yaratılmışsa buna razı ol. Siyah tenini beyaza, beyaz tenini siyaha çeviremezsin; bugün ameliyatlarla bir şeyler yapabilirsin ama kendine zarar da verebilirsin. Bunların hepsi irade meselesidir. Bırakın, herkes irade sahibidir. Hak Teâlâ’ya yemin ederim ki herkes irade sahibidir. “Benim iradem yok” diyen kişi doğru söylemiyor; gücünün yetmemesini iradesinin bulunmaması sanıyor. “Gücüm yetmiyor” diyebilir; evet, benim de pek çok şeye gücüm yetmez, bundan eminim. Gücüm yok diye iradem de mi yok?

Lâricanî: Hayır, iradem var.

Dinanî: “Benim iradem yok” diyebilir misin? Dürüstçe söyle.

Lâricanî: Hayır.

Dinanî: Ama gücün yetmiyor. Yoksa mutlak kudret mi istiyorsun? Öyleyse iraden sınırsız, gücün ise sınırlıdır. Peki irade farkındalığa mı dayanır, bilinçsizliğe mi?

Lâricanî: Farkındalığa.

Dinanî: Bütün mesele burada. Çok önemli bir konu. İrade... Bunu biraz daha kendi dilimize çevirirsek: irade etmek, istemektir. İsteyebilir misin, isteyemez misin? İrade, istemektir; istemek ve anlamak. Bunu başka vesilelerle de birkaç kez konuştuk. Önce ister, sonra mı anlarsın; yoksa önce anlar, sonra mı istersin?

Lâricanî: Önce anlarım. Anlamazsam neyi isteyeceğim?

Dinanî: Sonra istersin. Meselenin özü budur. Eş’arîler ve bugün Eş’arî çizgide duran bazıları, “Önce isterim, sonra anlarım” der.

Lâricanî: Neyi istiyor?

Dinanî: “Anlamak isterim; onun için anlarım” diyor. Bu önemli bir tartışmadır: Anlamak ve ardından istemek mi; yoksa istemek ve ardından anlamak mı? İnsan anlamadan nasıl isteyebilir? “Ben anlamadan isterim” diyen kişiye sor. Belki inatçı biri “Önce isterim” diyecek. Peki, istiyorsun; ama ne istediğini biliyor musun, bilmiyor musun?

Lâricanî: Biliyor.

Dinanî: Öyleyse anlamadan istemek mümkün mü?

Lâricanî: Hayır.

Dinanî: Demek ki istemek, yani irade, anlamadan mümkün değildir. Şimdi isteğimizi düzeltmek, doğru istemek için... İstemek istemektir ama doğru isteme de vardır, kötü isteme de. İsteğin iyi ve kötüsü olur mu?

Lâricanî: Olur; iyi istek vardır, kötü istek vardır; nefsânî, şeytanî arzular gibi...

Dinanî: Birisi “İstemek istemektir, sana ne? Ben böyle istiyorum” diyebilir. Peki, iste. Ama isteklerin arasında ayrım yapar mısın? Bir mertebe sırası kurar mısın? Bir şeyi istemek için önce ne istediğini bilmen gerekir. Ne istediğini anlamaya başladığında iyi ile kötüyü ayırır mısın? İyiyi mi istersin, kötüyü mü?

Lâricanî: Herkes iyiyi ister.

Dinanî: İyiyi istersin. Peki iyi ile daha iyi arasında daha iyiyi mi istersin, iyiyi mi?

Lâricanî: Daha iyiyi.

Dinanî: Daha iyiden de daha iyisi varsa, hangisini istersin?

Lâricanî: Daha da iyisini.

Dinanî: Güzel. En iyiyi istemek için seçim yapacaksan, neyle seçersin?

Lâricanî: İlim ve farkındalıkla.

Dinanî: İlim ve farkındalıkla. O hâlde doğru istemek, hep daha iyiyi ve en iyiyi istemek için ne yapmalısın?

Lâricanî: İlim ve farkındalığımı artırmalıyım.

Dinanî: Mesele çözüldü: farkındalığı artırmalısın. Burada akıldan söz ettiğimizde bazı dinleyicilerin “Bu adam niçin sürekli akıldan söz ediyor?” dediğini duydum. Beni rasyonalist sanıyorlar. Hayır, ben rasyonalist değilim; akıl derken şunu söylüyorum: Sen istiyorsun -istemeye hakkın da var, dilediğini istemeye hakkın var- peki istemen farkındalığa mı dayanıyor, bilinçsizliğe mi?

Lâricanî: Farkındalığa. “Akıl Hakk’ın elçisidir.”

Dinanî: Akıl dediğimizde kastımız budur: Farkındalığını düzelt. Farkındalığın doğru olunca iyi istersin; iyi isteyince kurtuluşa erersin; kurtuluşa erince kendinden razı olursun; kendinden razı olunca pişman olmazsın; pişman olmayınca mutlu olursun; gerçek mutluluğa erince de kalıcılığa ulaşırsın. Bunca öncülden sonra bütün sözün kökü nereye döndü?

Lâricanî: İlim ve farkındalığa.

Dinanî: İlim ve farkındalığa. Şimdi farkındalığın düzeyini yükseltmek gerekir; olduğu yerde kalmamalı. Sayın Lâricanî, farkındalıkta durmak ne demektir?

Lâricanî: Durmak ölüm demektir.

Dinanî: Yüz kere bravo! Baba Tâhir’in bir risalesinde çok çarpıcı bir söz gördüm: “İlimden çıkmak cehalettir; ilimde durup kalmak zayıflıktır; ilimle marifet tevhidden ibarettir.” Farkındalığın dışına çıkarsan cehalete düşersin. Belirli bir bilgi düzeyinde sınırlı kalırsan bu zayıflıktır; siz daha sert söylediniz, “ölümdür” dediniz. Zayıflık da bir tür ölümdür. Fakat ne bildiğini ve neyi bilmen gerektiğini bilirsen bu tevhiddir. Bakın, bilmenin bile şartları var. Bir kere sadece bilirsin; bir de neyi bilmen gerektiğini bilirsin. Buna dikkat etmek gerekir. “Biliyorum.” Peki ne biliyorsun? Bir şeyler biliyorum: Bu çiçek, bu masa, bu sandalye, bu duvar. Ama bir de neyi bilmem gerektiğini ve neyi bilmenin daha iyi olduğunu bilirim. Bilmem gereken en önemli şey nedir? Bu önemli değil mi?

Lâricanî: Tevhiddir.

Ey sevgili, senin yüzünden başka kimi tanıyayım?

Dinanî: İşte. Şimdi Hacı’nın aynı şiirine bak...

Lâricanî:

Senin kadehinden başka hangi kadehi tanıyayım?

İşte tevhid budur. Burada başka temel bir soru daha çıkıyor. Hâfız’ın çok güzel bir gazeli var; şöyle diyor:

Gül suyu ile gül işinde ezel hükmü şuydu:

Biri çarşı güzeli olsun, öteki perde ardında kalsın.

Bu ezelî hüküm varlık alanında mı işler; mesela biri erkek, biri kadın, biri beyaz, biri siyah, biri bitki, biri hayvan mı olur? Yoksa fiiller alanında da mı geçerlidir? Bu noktayı açıklar mısınız?

Dinanî: Ezelî hüküm varlığa ilişkindir. Zaten varlığın dışına çıkan bir şey var mı? Fiiller varlığın dışında mı? Varlık dairesinin dışında ne var? Hiçbir şey. Öyleyse ezelî hüküm varlığa ilişkindir. Gül güldür, diken dikendir. Şimdi sorayım: Bütün âlemin gül olmasını, hiç diken bulunmamasını mı isterdin; yoksa her yer diken olsun, gül bulunmasın mı? Hüküm vermek sana bırakılsaydı ne yapardın? Mutlak irade sahibi olsaydın dikensiz gül mü isterdin, gülsüz diken mi? Âlemin idaresi sana verilseydi ne yapardın? Hep gündüz olsun, hiç gece olmasın mı isterdin?

Lâricanî: Hayır.

Dinanî: Demek geceyi de isterdin. Hep yaz olsun, hiç kış olmasın mı isterdin?

Lâricanî: Hayır.

Dinanî: Demek kışı da isterdin. Bütün renkler siyah olsun, beyaz olmasın yahut hepsi beyaz olsun... Şimdi kendin için ne istiyorsan iste. Âlemin iradesini sana verseydim ne yapardın?

Lâricanî: Baştan bana “İnsan mı olmak istersin, çiçek mi?” deselerdi, belki “Çiçek olmak isterim” derdim.

Dinanî: Kendin için karar ver; onu şimdi de sevebilirsin, ne olmak istiyorsan ol. Kimse önünü kesmiyor. Şu anda dilediğin gibi ol ve başkasının sözüne de kulak asma. Fakat soruma dikkat etmiyorsun. Âlemin iradesi sana verilseydi; “Bu âlemi sen düzenle” deselerdi ne yapardın? Her yeri gündüz yapıp geceyi hiç yaratmaz mıydın, yoksa her yeri gece yapıp gündüzü ortadan mı kaldırırdın?

Lâricanî: Hayır; ben ezel hükmünü...

Dinanî: Ezel hükmü tam da mevcut olan düzendir; olduğu hâliyle çok iyidir. Bu ezelî hükmü size verseler, vallahi bundan daha iyisini kuramazsınız. Başka birine verip “Bu varlığı yeniden düzenle, bakalım daha iyisini yapabiliyor musun?” deseler... Vallahi daha iyisini yapamaz. Bu ilâhî hikmettir. Fakat kendini düzeltmek istersen, bunu şimdi de yapabilirsin; öyleyse yap.

Lâricanî: “Siz, Allah dilemedikçe dileyemezsiniz.”

Dinanî: İşte bu. Kendini nasıl istiyorsan öyle kur; şu anda iraden elinden alınmış değil.

Lâricanî: Pekâlâ. Değerli seyircilerimizin, özellikle internet sitesinde, sürekli sordukları sorulardan biri de az önce okuduğum Hâfız beytiydi. Tam yeri geldi:

Şarap kadehiyle gönül kanını ayrı ayrı kişilere verdiler;

Kısmet dairesinde düzen böyledir.

Bugün sizin de anlattığınız soru tam budur; bu da “kısmet dairesi” meselesidir...

Dinanî: Yani mümkün olan en iyi taksim yapılmıştır. Varlık âlemini bugün bölündüğü biçimden daha iyi bölebilecek hiçbir taksim edici yoktur. Fakat bu şiiri size soran kişi, biraz da Fars edebiyatı bildiğini göstermek istemiş! Manalara dalmadan önce Hâfız’ın beytinin zahirini doğru anlamak gerekir: “Gül suyu ile gül işinde ezel hükmü şuydu.” Bir gül suyu var, bir de gül; farkını herkes bilir. “Biri çarşı güzeli olsun, öteki perde ardında kalsın.” Peki hangisi çarşı güzeli, hangisi perde ardındaki? Gül suyu mu çarşıya çıkar da gül perde ardında kalır; yoksa gül mü çarşıya çıkar? Hangisi? Size bunu da sormak istemiş olabilir. Gül ile gül suyundan hangisi perde ardında, hangisi çarşıda?

Lâricanî: Gül suyu ile gül arasında nasıl bir fark düşünülebilir? Şimdi bunu biz size soralım.

Dinanî: Hayır, şimdi cevap vermek istemiyorum. Sadece şunu söylüyorum: Manaya giden kişi önce lafzı doğru anlamalı, sonra manaya gitmeli. Hacı’nın şiirine dönelim. Allah rahmet etsin. Güzel bir şiir seçtiniz. Hacı’nın şiiri bizi bir anda kaza ve kader meselesine götürdü, önemli bir konuyu açtı. Sonuçta filozof; ama cevabı gazelle, Farsça şiirle veriyor. Gazeli yeniden oku.

Lâricanî:

Kaza eli ömürlerin ipini eğirince,

Kader kalemi onun koparılmasını yazdı.

Dinanî: Kader aynı zamanda koparmayı yazdı. Evet, bir yerde ip eğrilir, bir yerde kopar. Bakın, her eğirmenin bir kopuşu vardır. Hep eğirme olsun, hiç kopma olmasın mümkün mü? Ya hep kopma olsun, hiç eğirme olmasın? Hacı’nın kullandığı şu iki kelime yeter; başka yere gitmeyeceğim. Bir “eğirmek” var, bir “koparmak”; anlamları açık. Sürekli eğirme olup hiç kopma olmaması mümkün mü?

Lâricanî: Hayır.

Dinanî: Peki sürekli kopma olup hiç eğirme olmaması mümkün mü?

Lâricanî: Hayır; eğirme yoksa kopma da olmaz.

Dinanî: Demek her eğirme sonunda bir kopuşa varır. Bundan daha iyi nasıl tasvir edilir? İlâhî kaza ve kaderde hem eğirme hem koparma vardır. Kopuşsuz eğirme, eğirmesiz kopuş yoktur. Bundan daha basit, daha güzel bir örnek bulunur mu? Hacı sizin için bu örneği bulmuş: eğirmek ve koparmak; dikmek ve yırtmak. Elbise dikilir, gün gelir yırtılır ve ortadan kalkar. Terziye bakın: Kumaşı dikerken ne yapar? Birleştirir. Hem makası vardır hem iğnesi. İğneyle birleştirir; makasla keser! Makassız terzi olur mu? Peki, ezelin terzisi olan Allah’ın neyi olmalı?

Lâricanî: Hem iğnesi hem makası olmalı.

Dinanî: İşte mesele bu. Hâfız da aynı şeyi diyor.

Lâricanî:

Ezel hükmünden ne genç kurtuldu ne yaşlı,

Ecel tuzağından ne güzel kaçtı ne çirkin.

Hâfız da şöyle der:

Ey temiz yaratılışlı zâhid, rindleri ayıplama;

Perde ardında kimin iyi, kimin kötü olduğunu sen ne bilirsin?

Buradaki güzellik ve çirkinliği de yalnız dış görünüşe bağlamıyor; kişi dıştan çirkin, fakat iç dünyası güzel olabilir.

Dinanî: Üstelik o çirkinliğin içinde de bir hikmet bulunabilir. Senin çirkin gördüğün şeyin içinde güzellikler vardır. Perde arkasını görebilsen onun da yerli yerinde güzel olduğunu anlardın. Düşün: Âlemde siyah renk hiç olmasaydı ne olurdu? Âlemden bir şey eksilirdi. Siyahlık hiç olmasın mı istiyorsun? “Siyah kötüdür” deyip durma. Siyah olmasa renklerden biri eksik kalırdı. Renklerin kaç çeşidi olduğunu biliyor musun? Bir zaman “yeşil, kırmızı, siyah ve beyaz” diye ana renklerden söz ettik. Kırmızının kaç tonu olduğunu biliyor musun? Binlerce. Sayısını şimdi hatırlamıyorum; araştırmışlar. Beyazın, yeşilin, siyahın da pek çok derecesi var. Biz kaba biçimde “bu siyah, bu beyaz, bu yeşil, bu kırmızı” diyoruz; ama kırmızının da yeşilin de çeşitleri çoktur. Bunlardan biri bile olmasaydı âlemdeki bir şey eksik olurdu. Demek ki her şey kendi yerinde doğrudur.

Lâricanî: Kesinlikle!

Dinanî: Perde arkası belli; biz bilmiyoruz. Yüzeysel baktığımızda “Bu da ne? Bu niye böyle?” diyoruz. Böyle deme; sırrına bak. Bu da kendi yerinde doğrudur. “Akrep niçin zehirlidir?” diyorsun. Akrebin zehri bana zarar verir, evet ama akrep zehirsiz olsaydı yaşayamazdı. Akrep yaşayamasaydı ve ortadan kalksaydı, bu canlılardan biri eksik olduğu için ekolojik sistemimiz bozulurdu.

Lâricanî: Bu, problemlerin hepsini açan bir anahtar gibi.

Dinanî: Burada bir nokta var. Hayvanların her birinin bir huyu, bir özelliği bulunur. Hayvanların çoğu ehlileştirilebilir; köpekleri evcilleştiriyoruz, kurdu da aslanı da belli ölçüde ehlileştirmişler. Fakat iki hayvan vardır ki ehlileşmez. Sorun bana hangileri olduğunu. Biri kartaldır. Kartal ehlileşmez; taşıdığı gurur sebebiyle gururun mazharı gibidir. Hiçbir hayvan, hatta aslan bile kartal kadar gururlu değildir. Kartalın gururu çok büyüktür. Aslan daha yırtıcı ve güçlüdür ama kartalın gururu daha fazladır. Bir hayvan daha vardır; adeta hile ve kurnazlığın kendisidir ve o da ehlileşmez. Nedir? Yılan. Yılanın ne kadar hilekâr ve kurnaz olduğunu biliyor musunuz? Hep “tilki kurnazdır” denir. Tilkinin hilesi mi fazladır, yılanın mı? Yılanın. İnsanlar bunu pek düşünmemişler. Tilkinin de hilesi vardır elbette ama yılanın kurnazlığını yeterince fark etmemişler. Yılan da ehlileşmez, kartal da. Yılan tam anlamıyla kurnazlık ve hilenin, kartal ise gururun mazharı gibidir. Şunu söylemek için anlattım: İnsan kurnazlık ve aldatmada yılandan daha hilekâr, gururda kartaldan daha mağrur olabilir. İnsanın gururu kartalı aşacak yere varabilir. Kimdir o? Firavun olur. Kurnazlıkta da sokan, zehirli bir yılan hâline gelebilir.

Lâricanî: Bir sonraki beyitte başka bir kaide ortaya koyuyor:

Bu tarlaya kim hangi tohumu saçtıysa,

Elbet ektiğinin ürününü biçmek zorundadır.

Bu da çok önemli!

Dinanî: Bakın, ne kadar önemli bir mesele. En basit ve en güzel kıssa bu. Diyor ki bu âlem bir tarladır; önemli olan çiftçinin bu toprağa ne tohumu attığıdır. Tarlaya buğday saçarsan ne biçersin? Buğday. Arpa ekersen ne biçersin? Arpa. Elma dikersen elma, badem dikersen badem. Bahçeye ne dikiyorsun, tarlaya hangi tohumu saçıyorsun? Biraz bekle; sonra elde edeceğin şey tam da ektiğindir. Ben ve siz insan olarak bu hayat tarlasına hangi ameli, hangi tohumu ekiyoruz? Hangi tohumu atarsak onun sonucu bize dönecektir. Suç işleyip iyilik mi bekleyeceğiz? Suç tohumu ekersem ne biçerim?

Lâricanî: Suç.

Dinanî: Suç. Peki iyilik tohumu ektim; ne biçerim?

Lâricanî: İyilik.

Dinanî: Bir kimsenin iyilik tohumu ekip de iyilik meyvesi almaması imkânsızdır. “Ben iyilik ektim ama iyilik görmedim” diyen ya hastalıklı düşünüyordur ya da doğru söylemiyordur. İyilik tohumu ektiysen mutlaka iyilik biçersin; suç işlediysen de suçun karşılığına uğrarsın. Ne yaptığını gör. Sen bir çiftçisin; sürekli tohum ekiyorsun. Tohumuna dikkat et. Bilinçli ek, uyanık ol.

Lâricanî:

Amelin karşılığından gafil olma;

Buğday buğdaydan biter, arpa arpadan.

Dinanî: Hakîmlerimiz ve şairlerimiz bunu farklı şekillerde söylemişlerdir.

Lâricanî:

Burada ne ektiysen senindir;

Birkaç günlük amellerinin ürünü odur.

Dinanî: Şairler öyle söylemiş, Hacı da aynı şeyi söylüyor. Hacı hakîmdir ama şiir yazıyor; ötekiler de şairdi. Mana aynıdır. Hangi tohumu ektiğine dikkat et. Sen tohum ekiyorsun ve elde edeceğin meyve, o ektiğin tohumun meyvesi olacaktır. Hiç tohum ekmezsen ne elde edersin? Hiçbir şey. Tohum ek, ama ne ektiğini bil. Bakmadan, düşünmeden tohum mu saçıyorsun? Bunu yapma. Peki bakıp seçebilmek için ne gerekir? Farkındalık. Mesele yine nereye döndü?

Lâricanî: Farkındalığa; en iyi ekin farkındalıktır. Farkındalık tohumu.

Dinanî: Sayın Lâricanî, eğer doğru bir farkındalık kazanırsan kendi ayakların üzerinde durursun. Âlemde hem fiziksel hem aklî bir yasa vardır: Kendi ayakları üzerinde duramayan varlık devrilir. İnsan düşünce dünyasında kendi ayakları üzerinde durmaz, hayat için gerekli bilince sahip olmazsa o da devrilmez mi? Devrilir. Devrilmemek için kendi ayaklarımız üzerinde durmalıyız. Bedeniniz ayaklarınız üzerinde durur; Allah korusun ayağımız zarar görse düşeriz. Peki hayatınız, yaşama tarzınız hangi ayak üzerinde duruyor?

Lâricanî: Aklın ayağı üzerinde.

Dinanî: Kendi aklının ayağı üzerinde durmazsan ne olur? Devrilirsin. Kendi ayaklarının üzerinde dur ki devrilmeyesin.

Lâricanî: Üstad, burada önemli bir kaide daha ortaya koyuyor. İnsanın yaptığı amel, ektiği arpa ya da buğday gibi, kendi iktizasını-gereğini ortaya çıkarır; insan da artık onun sonucuna teslim olmak zorundadır. Bu da yine kaderin anlamıdır.

Dinanî: Bu kader yasasıdır, tabiat yasasıdır, varlık yasasıdır. Varlık yasası der ki: Hangi tohumu ektiysen onu biçersin. Bu varlığın ve tabiatın yasasıdır. Bunu kendi fiillerine de, bütün varlığa da uygula. Varlığın tamamı yasalıdır. Varlık başıboş mu, yoksa kanunlu mu? Kanunludur. Hangi tohumu ektiysen o tohumun kendine özgü ürünü vardır. Bu yasayı değiştirebilir misin? Gücün yetiyorsa değiştir. Hayır, değişmez. Bu tabiatın, varlığın kanunudur.

Lâricanî: Mevlânâ çok güzel bir örnek verir; burada anmadan geçmek olmaz. Bir köle efendisini hamama götürüyormuş; efendi görünüşe göre Müslüman değilmiş. Sabahları hamama gidiliyormuş. Camiden ezan sesi gelince köle, “Efendi!” demiş. O da “Ne var?” diye sormuş. “Namaz vakti geldi. Sen burada otur, ben camiye gidip namazımı kılayım, sonra seni hamama götürürüm.” Efendi “Olur” demiş. Köle onu orada bırakmış. Namaz bitmiş, herkes çıkmış ama köle bir türlü dışarı gelmemiş. Efendi seslenmiş: “Köle, niçin çıkmıyorsun? Beni hamama götürecektin; geç oldu, herkes gitti.” Köle şöyle cevap vermiş:

Seni içeri girmekten alıkoyan,

Beni de dışarı çıkmaktan alıkoyuyor.

Sonra şöyle der:

Balığın aslı sudur, hayvanınki balçık;

Burada hile ve tedbir geçersizdir.

Dinanî: Ne kadar güzel bir örnek. Giriş ve çıkıştan söz ediyor. Bir yere giremeyen kişi oradan çıkabilir mi? Çıkış, giriş olmadan anlamlı mıdır?

Lâricanî: Hayır; çıkmak için önce girmek gerekir. Sizin söylediğiniz eğirme ve koparma gibi.

Dinanî: Aynen öyle; giriş ve çıkış da eğirme ve koparma gibidir. Bir eve hiç girmemiş biri “Şimdi çıkmak istiyorum” dese, “Sen daha girmedin, nereden çıkacaksın?” dersin. O adam camiye girmedi ama köleye “Şimdi camiden çık” diyor. Dikkat edin. Bu örneği yavaş yavaş başka bir yere taşıyalım. Giriş-çıkış, eğirme-koparma, iğne-makas ve daha yüzlerce örnek... Bizim de bir içimiz ve bir dışımız var, Sayın Lâricanî. Cami örneğini bırakın; insanın kendisi de bir mescit gibidir. Sizin bir dışınız, bir de içiniz var. İçiniz bir cami gibidir. Dıştan içe hiç gitmezseniz, aslında bir “dış”ınız da olur mu? Hayır. Dışınız bir içe bağlanmıyorsa o nasıl dıştır? İçi olmayan bir insan konuşsa ne söyleyebilir? İçi olmayan biri düşünebilir mi? İç-dış ilişkisi tam da budur. Birisi “Ben iç dünyayı istemiyorum, sadece dışarıda yaşarım” desin. İç olmadan dışarıda yaşayabilir, konuşabilir, giyinebilir, poz verebilir, bir görünüş kurabilir misin? Dışarıda yaptığın her şey içeriden doğar. O hâlde içeriden dışarı çık; ama dışarıdan da içeriye dön. Peki biz hiç içimize dönüyor muyuz, yoksa yalnız dışarıda mı sıkışıp kaldık?

Lâricanî: Ne yazık ki çoğunlukla dışarıda sıkışıp kalıyoruz.

Dinanî: Ne yazık ki dışarıda kalmışız ve içimizden habersiziz. Peki niçin dışarıda bu kadar oyalanıyoruz? Zamanımızın birtakım sıkıntıları var. Elbette dış dünyamız olmalı; ama iç ve dış arasında denge bulunmalı. İçimle dışım arasındaki denge bozulursa ben de dengesizleşirim. Dışarıda ne kadar bulunmam gerekiyorsa içeride de o kadar bulunmalıyım. İç-dış dengem bozulursa ben de dengemi kaybederim. Bugünün dünyası bu dengeyi biraz bozuyor.

Lâricanî: Evet.

Dinanî: Bana nedenini sor. İnsan sürekli neyin içinde boğuluyor? Görüntünün, dış yüzün. İnternet siteleri... Sokakta dışarıyı görürsün; araba kullanırken dikkatin dışarıda olmalıdır. Peki eve gidip yalnız kaldığın anlarda ne yapıyorsun? Yine internette dolaşıyorsun.

Lâricanî: Modernliğin etkileriyle uğraşıyorum.

Dinanî: Ya internette ya da o gelişmiş cep telefonu denen şeyin içindesin... Peki internette veya telefondayken içeride misin, yine dışarıda mı?

Lâricanî: Yine dışarıdayım.

Dinanî: Kendi içine ne zaman dönüyorsun? İçine dönmeye fırsat buluyor musun? İç dünyasını unutan ve sürekli dışarıyla meşgul olan insanlar dengeli değildir; sözleri de o zaman ölçülü olmaz.

Lâricanî: Allah’ı da unutuyorlar.

Dinanî: Sözler yüzeysel kalıyor. Sürekli dışarıyla meşgul olan insanı düşünün. Bugünkü dünyanın bilgi yoğunluğu ne kadar arttı biliyor musunuz? Tam bir bilgi bombardımanı. On, on beş yaşındaki bugünün genci bir bilgi denizi içinde hatta bizzat kendisi adeta bilgi denizi olmuş! Peki bu denizin derinliği ne kadar? Bir santimetre! Koca bir bilgi denizi ama derinliği bir santimetre. Bir santimetre derinliğindeki deniz benim ne işime yarar?

Lâricanî: Zaten deniz olmaz; seraba dönüşür.

Dinanî: Evet, sizin dediğiniz gibi seraba dönüşür. İç ile dış arasındaki denge bozulursa bireyin dengesi bozulur; bireyin dengesi bozulunca toplumun, giderek insanlığın dengesi de bozulur.

Lâricanî: Çok teşekkür ederiz üstad. Bugün çok güzel ve önemli bir felsefî-hikemî sohbet oldu. İnşallah devam ederiz. Hâlâ birkaç sorumuz kaldı ama vaktimiz doldu.

Ey temiz yaratılışlı zâhid, rindleri ayıplama;

Başkalarının günahını senin defterine yazmazlar.

Ben iyi olayım yahut kötü, sen git kendine bak;

Herkes sonunda ektiğini biçer.

Başım teslimde, yerim meyhane kapısının toprağıdır;

İddiacı sözü anlamazsa varsın gidip başını taşa vursun.

Bir sonraki buluşmaya kadar üstadımızla birlikte hepinize veda ediyoruz. Allah’ın selâmı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.

Kaynak: https://philosophyar.net/marefat/25-september-2015/

Çeviri: Medya Şafak